Η θεωρία της επιτέλεσης [performance theory] δηλώνει το θεωρητικό σύστημα που διαμόρφωσε ο Richard Schechner [Ρίτσαρντ Σέχνερ] από τη δεκαετία του 1960. Ο όρος καθιερώθηκε με τον τόμο Performance Theory [Θεωρία της επιτέλεσης] (1988), αναθεωρημένη έκδοση των Essays on Performance Theory 1970–1976 [Δοκίμια για τη θεωρία της επιτέλεσης 1970–1976] (1977). Η θεωρία εξετάζει την επιτέλεση ως ανθρώπινη συμπεριφορά που επαναλαμβάνεται και εκτίθεται ενώπιον άλλων, και όχι μόνο την επιτέλεση ως καλλιτεχνικό γεγονός. Συγκροτήθηκε σε διάλογο με την ανθρωπολογία και αποτέλεσε το θεμέλιο των παραστασιακών σπουδών [performance studies]. Διακρίνεται από τη θεωρία της επιτελεστικότητας, η οποία εξετάζει πώς ο λόγος και οι πράξεις συγκροτούν ό,τι κατονομάζουν.
Αφετηρία της θεωρίας υπήρξε η σύγκριση του θεάτρου με συγγενείς δραστηριότητες. Στο δοκίμιο "Approaches to Theory/Criticism" [«Προσεγγίσεις στη θεωρία και στην κριτική»] (1966) ο Schechner εντόπισε στο παιχνίδι και στα παίγνια, στον αθλητισμό, στο θέατρο και στην τελετουργία τέσσερα κοινά γνωρίσματα: ιδιαίτερη οργάνωση του χρόνου, ιδιαίτερη αξία των αντικειμένων, μη παραγωγικότητα ως προς τα αγαθά και κανόνες. Από τη σύγκριση προέκυψε η αντίληψη του ευρέος φάσματος [broad spectrum]: το θέατρο δεν αποτελεί αυτόνομο αντικείμενο, αλλά σημείο ενός συνεχούς πρακτικών, από την καθημερινή συμπεριφορά έως την τελετουργία. Στο εσωτερικό του φάσματος κάθε επιτέλεση ταλαντεύεται ανάμεσα στην αποτελεσματικότητα και στην ψυχαγωγία [efficacy / entertainment], και η ιστορία του θεάτρου μπορεί να αναγνωστεί ως εναλλαγή περιόδων στις οποίες κυριαρχεί ο ένας ή ο άλλος πόλος.
Στο δοκίμιο "Drama, Script, Theatre, and Performance" [«Δράμα, σενάριο, θέατρο και επιτέλεση»] (1973) ο Schechner οριοθέτησε τα επίπεδα της επιτέλεσης με τέσσερις ομόκεντρους κύκλους. Στο κέντρο βρίσκεται το δράμα, το γραπτό κείμενο ή η παρτιτούρα του/της δημιουργού. Ακολουθούν το σενάριο [script], ο βασικός κώδικας των δράσεων που μεταβιβάζεται από τόπο σε τόπο και από εποχή σε εποχή, και το θέατρο, οι δράσεις που εκτελεί μια συγκεκριμένη ομάδα επιτελεστών / επιτελεστριών. Τον ευρύτερο κύκλο καταλαμβάνει η επιτέλεση, το σύνολο των γεγονότων από την είσοδο του πρώτου θεατή / της πρώτης θεάτριας έως την αποχώρηση του τελευταίου / της τελευταίας. Το σχήμα αποσύνδεσε την επιτέλεση από το δραματικό κείμενο, αφού ένα γεγονός μπορεί να έχει σενάριο χωρίς δράμα, όπως η τελετουργία ή ο χορός.
Πυρήνας της θεωρίας είναι η επαναφερόμενη συμπεριφορά [restored behavior], την οποία ο Schechner διατύπωσε στο δοκίμιο "Restoration of Behavior" [«Η επαναφορά της συμπεριφοράς»] (1981) και ενέταξε στον τόμο Between Theater and Anthropology [Ανάμεσα στο θέατρο και την ανθρωπολογία] (1985). Πρόκειται για ζωντανή συμπεριφορά την οποία ο επιτελεστής / η επιτελέστρια χειρίζεται όπως ένας σκηνοθέτης / μια σκηνοθέτρια μια λωρίδα φιλμ. Τα «κομμάτια συμπεριφοράς» [strips of behavior] αποσπώνται από τις συνθήκες που τα γέννησαν, αναδιατάσσονται και επαναλαμβάνονται. Κάθε επιτέλεση είναι επομένως «συμπεριφορά δύο φορές επιτελεσμένη» [twice-behaved behavior], που δεν συντελείται ποτέ για πρώτη φορά. Παράδειγμα του Schechner ήταν το μουσείο ζωντανής ιστορίας Plimoth Plantation [Πλίμουθ Πλάντεϊσον] της Μασαχουσέττης (σήμερα Plimoth Patuxet Museums), όπου ερμηνευτές / ερμηνεύτριες υποδύονταν σε πρώτο πρόσωπο κατοίκους της αποικίας του 1627.
Η θεωρία της επιτέλεσης εξετάζει την επιτέλεση ως διαδικασία. Ο Schechner περιέγραψε επτά φάσεις: την άσκηση, το εργαστήριο, τη δοκιμή, το ζέσταμα, την ίδια την επιτέλεση, την αποφόρτιση [cooldown] και τα επακόλουθα [aftermath]. Στο Performance Studies: An Introduction [Παραστασιακές σπουδές: Μια εισαγωγή] (2002) τις ομαδοποίησε σε τρεις: προ-επιτέλεση, επιτέλεση και επακόλουθα. Στο δοκίμιο "Performers and Spectators Transported and Transformed" [«Επιτελεστές και θεατές: Μεταφορά και μεταμόρφωση»] (1981) διέκρινε δύο αποτελέσματα. Στη μεταφορά [transportation] οι συμμετέχοντες / οι συμμετέχουσες μετακινούνται προσωρινά σε μια άλλη κατάσταση και επιστρέφουν στο σημείο εκκίνησης· στη μεταμόρφωση [transformation], όπως στις τελετουργίες μύησης, η αλλαγή είναι μόνιμη. Η διάκριση συνομιλεί με την έννοια της μεθοριακότητας του Victor Turner [Βίκτωρ Τέρνερ].
Η θεωρία δοκιμάστηκε στη σκηνική πράξη με το The Performance Group (1967–1980) και αργότερα με τους East Coast Artists [Ηστ Κόουστ Άρτιστς], που ίδρυσε ο Schechner στις αρχές της δεκαετίας του 1990. Στο δοκίμιο "Rasaesthetics" [«Ρασαισθητική»] (2001) πρότεινε μια αισθητική του σώματος και των αισθήσεων, με αφετηρία τη θεωρία του ράσα [rasa] της Νατυασάστρα [Nāṭyaśāstra]. Από την προσέγγιση αυτή προήλθε η άσκηση rasaboxes [κουτιά του ράσα], κατά την οποία οι ερμηνευτές / οι ερμηνεύτριες ενσωματώνουν συναισθηματικές καταστάσεις σε ένα πλέγμα τετραγώνων σχεδιασμένο στο δάπεδο. Στον χορό, ο Schechner ανέλυσε το Μπαράτα Νάτυαμ ως παράδειγμα επαναφοράς: οι αναμορφωτές / οι αναμορφώτριες του είδους στον 20ό αιώνα «καθάρισαν» τον χορό των ναών, ενέταξαν χειρονομίες από τη Νατυασάστρα και από τη γλυπτική των ναών και τυποποίησαν τη διδασκαλία, ώστε μια σύγχρονη μορφή να αναγνωριστεί ως αρχαία.
Η Νατυασάστρα πραγματεύεται το δράμα, τον χορό και τη μουσική ως ενιαία τέχνη. Στο ίδιο πνεύμα, η θεωρία της επιτέλεσης βρήκε απήχηση και στη μουσικολογία. Ο Nicholas Cook [Νίκολας Κουκ], στο άρθρο "Between Process and Product: Music and/as Performance" [«Ανάμεσα στη διαδικασία και στο προϊόν: Η μουσική και/ως επιτέλεση»] (2001), αξιοποίησε την έννοια του σεναρίου [script] και πρότεινε να θεωρείται το μουσικό έργο σενάριο που ρυθμίζει τη ζωντανή αλληλεπίδραση των μουσικών και όχι κείμενο που απλώς αναπαράγεται.
Η εμβέλεια της θεωρίας της επιτέλεσης προκάλεσε και αντιρρήσεις. Το σχήμα των επτά φάσεων επικρίθηκε ως προσηλωμένο στη δυτική θεατρική πρακτική, η οποία προϋποθέτει δοκιμές και διακριτό κοινό. Το 1992, σε κεντρική ομιλία στο συνέδριο της Association for Theatre in Higher Education [Ένωση για το Θέατρο στην Ανώτατη Εκπαίδευση], ο Schechner υποστήριξε ότι η επιτέλεση έπρεπε να αντικαταστήσει το θέατρο ως παράδειγμα της ακαδημαϊκής μελέτης, θέση που προκάλεσε έντονη συζήτηση. Οι έννοιες της επαναφερόμενης συμπεριφοράς και του ευρέος φάσματος παραμένουν πάντως βασικά εργαλεία ανάλυσης στις σπουδές του θεάτρου, του χορού και της μουσικής, καθώς και στη μελέτη των εορτών και των αθλητικών γεγονότων.